Hàng xôi nhà tôi ở Phú Thượng giờ bán qua điện thoại nhiều hơn bán ở vỉa hè, chuyện mà mươi năm trước tôi không nghĩ tới. Tên tôi là Nhung, bán xôi ở đây đã nhiều năm, nghề học từ mấy cô bác trong xóm chứ chẳng qua trường lớp nào. Không dám nhận mình rành rẽ gì cao siêu, chỉ là ngày nào cũng ngâm gạo, đồ xôi, rồi đẩy xe ra góc phố quen bán cho khách, dần dà cũng học thêm được vài kinh nghiệm hay để chia sẻ lại với mọi người.
Tại Festival sản phẩm nông nghiệp và làng nghề Hà Nội lần thứ 3 diễn ra vào cuối năm 2024, một hình ảnh đã gây ấn tượng mạnh với hàng ngàn du khách: các nghệ nhân xôi Phú Thượng không chỉ đứng bên chõ gỗ tỏa khói nghi ngút mà còn tự tin livestream bán hàng trên nền tảng TikTok Việt Nam. Đây không còn là chuyện lạ ở ngôi làng cổ ven sông Hồng này. Với hơn 600 hộ gia đình đang đỏ lửa mỗi ngày, Phú Thượng hiện không chỉ giữ gìn danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà còn đang thực hiện một bước nhảy vọt: chuyển đổi số làng nghề xôi phú thượng để đưa hạt nếp cái hoa vàng đi xa hơn bao giờ hết.
Từ tiếng rao làng Gạ đến "ting ting" đơn hàng Zalo
Nếu ai từng sống ở Hà Nội đủ lâu, chắc hẳn không quên được hình ảnh những người phụ nữ làng Gạ (tên cổ của Phú Thượng) tảo tần, đội thúng xôi đi khắp 36 phố phường từ khi gà chưa kịp gáy. Tiếng nồi niêu loang choang lúc 2-3 giờ sáng đã trở thành một phần nhịp thở của làng nghề. Nhưng giờ đây, bên cạnh hơi ấm của những chõ xôi truyền thống, nhịp sống ấy đã có thêm âm thanh "ting ting" của những thông báo đơn hàng trực tuyến qua Zalo, Facebook và các ứng dụng giao hàng.
Tôi, người ngày ngày bán xôi ở đây, cũng chứng kiến sự thay đổi ngoạn mục này. Trước đây, các bà, các mẹ chỉ biết trông chờ vào gánh xôi bán rong hoặc một góc nhỏ ở chợ truyền thống như chợ Tân Mai, chợ Bưởi. Giờ đây, thế hệ trẻ trong làng đã biết tận dụng sức mạnh của công nghệ. Việc mua xôi phú thượng qua sàn thương mại điện tử đang trở nên phổ biến, giúp món quà quê giản dị này có thể hiện diện trong các bữa tiệc sang trọng, các sự kiện khánh tiết tầm cỡ quốc gia hay thậm chí phục vụ cả các hội nghị quốc tế như Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều.
Theo: Bản tin Du lịch Hà Nội (Sở Du lịch Hà Nội), sự kết hợp giữa tri thức dân gian và công nghệ hiện đại đã giúp xôi Phú Thượng không bị mai một mà trái lại, ngày càng rạng rỡ trên bản đồ ẩm thực thế giới.
Giá trị cốt lõi: Khi công nghệ bảo chứng cho "Đồ xôi hai lửa"
Nhiều khách hàng lần đầu đặt hàng qua mạng thường thắc mắc: Liệu xôi giao qua app có giữ được độ dẻo thơm như ăn tại vỉa hè? Câu trả lời nằm ở bí quyết "đồ xôi hai lửa" huyền thoại của người Phú Thượng.
Người dân ở đây không dùng các loại hóa chất hay phụ gia, họ hoàn toàn dựa vào kinh nghiệm điều chỉnh lửa và hơi nước. Gạo nếp cái hoa vàng sau khi ngâm đủ 15-20 tiếng, đãi sạch đến khi nước trong veo thì mới đem vào chõ gỗ để đồ. Xôi chín lần một sẽ được dỡ ra mẹt, vẩy thêm một chút nước cho ẩm hạt rồi mới đồ tiếp lần thứ hai. Chính kỹ thuật này giúp hạt xôi Phú Thượng luôn căng bóng, dẻo tơi mà không bị nhão, dù để nguội vẫn không bị cứng.
Chuyển đổi số không chỉ là bán hàng online, mà còn là xôi phú thượng truy xuất nguồn gốc qua hệ thống nhận diện sản phẩm chuyên nghiệp. Các sản phẩm đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP như xôi xéo, xôi gấc, xôi chè giờ đây đều có bao bì đẹp mắt, kể câu chuyện về nguồn gốc hạt gạo nếp làng Gạ, giúp du khách dễ dàng nhận diện đâu là sản phẩm chính gốc giữa muôn vàn loại xôi khác trên thị trường.
Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette, sự đầu tư vào hình ảnh và thương hiệu chính là chìa khóa để xôi Phú Thượng thoát khỏi cái mác "món ăn dân dã" để trở thành một di sản ẩm thực thực thụ.
Xây dựng hệ sinh thái số cho làng nghề
Cuộc cách mạng công nghệ tại Phú Thượng đang diễn ra đồng bộ trên nhiều mặt. Phường Phú Thượng đã chủ động triển khai các chương trình đào tạo cho hộ kinh doanh, từ việc kê khai thuế điện tử đến việc ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất.
Một góc nhìn thú vị khác là việc số hóa cơ sở dữ liệu về câu chuyện ẩm thực. Như các chuyên gia đã nhận định, "câu chuyện ẩm thực" là linh hồn để kết nối món ăn với văn hóa. Người dân Phú Thượng giờ đây không chỉ bán xôi, họ còn bán cả niềm tự hào về ngôi làng có gốc cây đề, có dòng sông Nhị Hà nuôi dưỡng những cánh đồng nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo thượng hạng.
Những video clip ngắn giới thiệu quy trình làm xôi ngũ sắc từ màu lá dứa, lá cẩm tự nhiên hay kỹ thuật chọn gấc nếp đỏ tươi đã thu hút hàng triệu lượt xem trên mạng xã hội. Điều này không chỉ kích cầu tiêu thụ mà còn biến Phú Thượng thành một địa điểm du lịch trải nghiệm hấp dẫn, nơi học sinh và du khách quốc tế tìm đến để tận thấy nghệ thuật trong từng hạt gạo.
Tiềm năng và thách thức của người nghệ nhân thời 4.0
Nghề nấu xôi là nghề cực nhọc, đòi hỏi sự cần cù, tỉ mỉ và thức khuya dậy sớm. Khi chuyển sang mô hình kinh doanh số, áp lực về thời gian và chất lượng lại càng lớn hơn. Tuy nhiên, sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các nghệ nhân lâu năm như bà Nguyễn Thị Tuyến đã giúp mạch chảy làng nghề luôn vững bền qua hàng trăm năm.
Quan điểm của nhiều nghệ nhân trong làng rất rõ ràng: Nghệ thuật truyền thống muốn tồn tại phải song hành cùng cuộc sống đương đại. Việc đưa xôi lên sàn thương mại điện tử không làm mất đi tính truyền thống mà trái lại, nó là phương thức để "đại sứ" bản sắc Hà Nội này vươn mình ra thế giới. Du khách nước ngoài giờ đây có thể dễ dàng tìm hiểu về xôi Phú Thượng qua các ấn phẩm bản điện tử, hình ảnh chất lượng cao và các tour thực cảnh kết nối di sản.
Nếu bạn đang tự hỏi mua xôi phú thượng ở đâu để đảm bảo đúng vị làng Gạ xưa, thì câu trả lời chính là tìm đến những hộ gia đình có chứng nhận OCOP hoặc các cửa hàng có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng đã được giới thiệu trên trang thông tin điện tử của phường.
Lời kết: Viết tiếp hành trình di sản
Hành trình từ những chõ đất xưa cũ đến các gian hàng online là minh chứng cho sức sống bền bỉ của làng nghề Phú Thượng. Chuyển đổi số không chỉ là xu hướng, mà là cách người dân nơi đây bảo vệ và phát huy giá trị của một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong dòng chảy hiện đại.
Bài toán nhân lực số giữa lòng làng nghề truyền thống
Không phải hộ kinh doanh nào ở Phú Thượng cũng dễ dàng bắt nhịp với công nghệ. Phần lớn các nghệ nhân giỏi nghề nhất lại là những người lớn tuổi, quen tay với chõ gỗ hơn là màn hình điện thoại. Vì vậy, một mô hình khá thú vị đã hình thành trong làng: thế hệ đi trước giữ vai trò "giữ lửa" chuyên môn, còn con cháu đảm nhận khâu chụp ảnh sản phẩm, viết mô tả, trả lời tin nhắn khách hàng và đóng gói đơn hàng. Sự phân công này giúp mỗi gia đình vừa giữ được chất lượng cốt lõi, vừa không bị tụt lại phía sau trong cuộc đua bán hàng trực tuyến.
Chính quyền phường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc san bằng khoảng cách công nghệ này. Các lớp tập huấn ngắn hạn về bán hàng đa kênh, cách chụp ảnh sản phẩm bắt mắt hay xử lý đơn hàng qua sàn thương mại điện tử được tổ chức định kỳ, giúp ngay cả những hộ nhỏ lẻ cũng có cơ hội tiếp cận khách hàng ở xa mà không cần qua trung gian. Nhờ vậy, không ít gia đình vốn chỉ bán loanh quanh trong ngõ xóm giờ đã có đơn hàng từ các quận nội thành xa xôi, thậm chí từ những tỉnh thành lân cận.
Điều khiến tôi tâm đắc nhất trong hành trình chuyển đổi số này là nó không hề bào mòn đi cái chất mộc mạc của xôi làng Gạ. Một đơn hàng đặt qua ứng dụng vẫn phải trải qua đúng quy trình ngâm gạo, đãi nước, đồ hai lửa như hàng trăm năm trước. Công nghệ chỉ thay đổi cách chúng tôi tiếp cận khách hàng, chứ không thể và cũng không nên thay đổi cái tâm huyết bỏ vào từng chõ xôi. Đó cũng chính là lý do vì sao, dù bán hàng qua mạng ngày càng phổ biến, khách quen của chúng tôi vẫn luôn nhận ra vị xôi Phú Thượng thật, không lẫn vào đâu được.
Mời bạn ghé thăm Phú Thượng vào một buổi sớm mai, để cảm nhận mùi nếp mới đồ thơm nồng nàn trong từng ngõ nhỏ, và đừng quên ghé mua ngay những mẻ xôi nóng hổi để ủng hộ những người dân làng nghề vẫn ngày đêm đỏ lửa giữ nghề như chúng tôi nhé.